229- باب: مستحب بودن روزهی دوشنبه و پنجشنبه
1263- عن أَبی قتادةَt أنَّ رسول اللهr سُئِلَ عَنْ صَومِ یَوْمِ الاثْنَیْنِ، فَقَالَ: «ذَلِکَ یَومٌ وُلِدْتُ فِیهِ، وَیَومٌ بُعِثْتُ، أَوْ أُنْزِلَ عَلَیَّ فِیهِ». [روایت مسلم]([1])
ترجمه: ابوقتادهt میگوید: از رسولاللهr دربارهی روزهی روزِ دوشنبه سؤال شد؛ فرمود: «آن، روزیست که در آن به دنیا آمدم و روزیست که برانگیخته شدم یا روزیست که در آن بر من وحی شد».
1264- وعن أَبی هریرةَt عَن رسول اللهr قَالَ: «تُعْرَضُ الأَعْمَالُ یَومَ الاثْنَیْنِ وَالخَمِیسِ، فَأُحِبُّ أنْ یُعْرَضَ عَمَلِی وَأنَا صَائِمٌ». [ترمذی، این حدیث را روایت کرده و گفته است: حدیثی حسن میباشد؛ مسلم نیز این حدیث را بدون ذکر روزه روایت کرده است.]([2])
ترجمه: ابوهریرهt میگوید: رسولاللهr فرمود: «اعمالِ (مردم) در روز دوشنبه و پنجشنبه - به الله متعال- عرضه میشود. لذا دوست دارم اعمالم در حالی - به الله متعال- عرضه گردد که روزه هستم».
1265- وعن عائشةَ& قَالَت: کَانَ رسولُ اللهr یَتَحَرَّى صَومَ الاثْنَیْنِ وَالخَمِیس. [ترمذی، این حدیث را روایت کرده و گفته است: حدیثی حسن میباشد.]([3])
ترجمه: عایشه& میگوید: رسولاللهr به روزهی روز دوشنبه و پنجشنبه پایبند بود.
***
([1]) صحیح مسلم، ش: 1162.
([2]) صحیح الجامع، ش: 2595؛ و صحیح الترمذی، از آلبانی/ ش: 596؛ روایت مسلم در صحیح وی بهشمارهی 2565 آمده است.
([3]) صحیح الجامع، ش: 4897؛ و إرواء الغلیل، ش: 949؛ و صحیح النسائی، از آلبانی/ ش: 2224.
228- باب: مستحب بودن روزه گرفتنِ شش روز از ماه شوال
1262- عن أَبی أیوبٍt أنَّ رسول اللهr قَالَ : «مَنْ صَامَ رَمَضَانَ ثُمَّ أتْبَعَهُ سِتّاً مِنْ شَوَّالٍ، کَانَ کَصِیَامِ الدَّهْرِ». [روایت مسلم]([1])
ترجمه: ابوایوبt میگوید: رسولاللهr فرمود: «هرکه ماه رمضان را روزه بگیرد و سپس شش روز از ماه شوال را نیز روزه بدارد، گویا همهی سال را روزه گرفته است».
شرح
مؤلف/ در این سه باب، به بیان روزهایی پرداخته که روزه گرفتن در آنها سنت است؛ از جمله: دههی نخست ذیحجه؛ زیرا پیامبرr فرموده است: «هیچ روزی نیست که انجامِ عمل نیک در آن نزد الله متعال بهاندازهی این روزها - یعنی دههی نخست ذیالحجه- محبوب و پسندیده باشد».
عمل نیک، شاملِ نماز، صدقه، روزه، ذکر، تکبیر، تلاوت قرآن، نیکی به پدر و مادر، صلهی رحم، نیکی به مردم و همسایگان و سایر کارهای نیک میشود؛ همهی اینها کارهای نیک و پسندیدهایست؛ اما هیچ روزی در طول سال وجود ندارد که انجام کارِ نیک در آن، بهاندازهی انجام کارِ نیک در ده روزِ نخست ذیحجه فضیلت داشته باشد. اصحاب# گفتند: ای رسولخدا! حتی جهاد در راه الله؟ فرمود: «حتی جهاد در راه الله (نیز با کارهای نیکِ دههی نخست ذیحجه برابری نمیکند)؛ مگر اینکه کسی با جان و مالش در راه الله بیرون شود و هیچیک از اینها را برنگرداند».
این حدیث، بیانگر فضیلت انجامِ کارهای نیک از جمله روزه و دیگر اعمال شایسته، در دههی اول ذیحجه میباشد و نیز نشان میدهد که جهاد در راه الله متعال، از برترین کارهاست؛ از اینرو صحابه# از پیامبرr پرسیدند: حتی جهاد در راه الله نیز با کارِ نیکی که در دههی نخست ذیحجه انجام شود، برابری نمیکند؟
این حدیث بیانگر یک استثناست؛ یعنی تنها عمل شایستهای که از کارهای نیکِ انجامشده در ده روزِ اول ذیحجه برتر میباشد، این است که انسان با جان و مالِ خود، یعنی با سلاح و سواریِ خویش در راه الله جهاد کند و کشته شود و بدینسان هم جانش را در راه الله فدا کند و هم مالش را دشمن بگیرد؛ چنین کسی، برترین مجاهد و رزمنده در راه الله متعال است و عملش بر کارهای نیکی که در دههی اول ذیحجه انجام میشود، برتری دارد و اگر چنین سعادتی در این ایام خجسته نصیبِ بندهای شود، روشن است که فضیلت بیشتری خواهد داشت.
روزه گرفتن در روزهای عرفه و عاشورا نیز سنت است؛ بدین دلیل که ابوقتادهt میگوید: از رسولاللهr دربارهی روزهی روزِ عرفه سؤال شد؛ فرمود: «کفارهی گناهان سال گذشته و آینده است». منظور از سالِ گذشته، سالیست که تمام شده و منظور از سالِ آینده، سالیست که پیشِ رو قرار دارد؛ زیرا روز عرفه در آخرینِ ماهِ سالِ قمریست. لذا روزهی روز عرفه، کفارهی گناهانِ دو سال میباشد.
همچنین از رسولاللهr دربارهی روزهی روزِ عاشورا سؤال شد؛ فرمود: «کفارهی گناهان سال گذشته است». لذا اجر و ثوابِ روزهی آن، از پاداشِ روزهی عرفه کمتر میباشد. با این حال شایسته است که انسان، هم روز عاشورا (=دهم محرم) را روزه بگیرد و هم روزِ تاسوعا یا نُهُم محرم را؛ زیرا پیامبرr فرمود: «اگر سالِ آینده زنده باشم، حتماً روز تاسوعا (=نُهم محرم) را نیز روزه میگیرم». پیامبرr فرمان داده است که برای مخالفت با یهودیان، روز قبل یا بعد از عاشورا را نیز روزه بگیریم؛ زیرا عاشورا، روزیست که الله متعال در آن، موسی و پیروانش را نجات داد و فرعون و فرعونیان را غرق کرد؛ از اینرو یهودیان بهشکرانهی این نعمت بزرگ که الله متعال سپاهیان خود را نجات داد و سپاهیان شیطان را به هلاکت رساند، این روز را روزه میگرفتند. پیامبرr پس از هجرت به مدینه، مشاهده کرد که یهودیان روز عاشورا را روزه میگیرند؛ سببش را از آنان پرسید. گفتند: عاشورا، روزیست که الله متعال موسیu و قومش را نجات داد و فرعون و فرعونیان را غرق کرد؛ لذا این روز را بهشکرانهی این نعمت روزه میگیریم. رسولاللهr فرمود: «فَنَحْنُ أَحَقُّ وَأَوْلَى بِمُوسَى مِنْکُمْ»؛([2]) یعنی: «ما، از شما به موسی سزاوارتر و نزدیکتریم». آری؛ پیامبرr و صحابه# و دیگر مؤمنان این امت، به پیامبران گذشته نزدیکترند؛ همانگونه که الله متعال میفرماید:
﴿إِنَّ أَوۡلَى ٱلنَّاسِ بِإِبۡرَٰهِیمَ لَلَّذِینَ ٱتَّبَعُوهُ وَهَٰذَا ٱلنَّبِیُّ وَٱلَّذِینَ ءَامَنُواْۗ وَٱللَّهُ وَلِیُّ ٱلۡمُؤۡمِنِینَ ٦٨﴾ [آل عمران: ٦٨]
سزاوارترین مردم به ابراهیم، کسانی هستند که از او پیروی کردند و (نیز) این پیامبر و آنان که ایمان آوردهاند. و الله یار و کارساز مومنان است.
لذا رسولاللهr، از یهود به موسیu سزاوارتر است؛ زیرا یهودیان به موسی، عیسی و محمد علیهمالسلام کفر ورزیدند. بنابراین رسولاللهr روز عاشورا روزه گرفت و مردم را به روزهی آن فرمان داد و برای مخالفت با یهود که تنها روز عاشورا را روزه میگیرند، امر فرمود که روز قبل یا بعد از عاشورا را نیز با آن، روزه بگیریم؛ یعنی: روزهای نهم و دهم محرم یا روزهای دهم و یازدهمِ این ماه. از اینرو برخی از علما مانند ابنالقیم/ روزهی عاشورا را در سه مورد تقسیمبندی کردهاند:
1- اینکه هم عاشورا و هم تاسوعا را روزه بگیریم؛ در این سه مورد، این گزینه از همه برتر است.
2- اینکه هم عاشورا و هم روز یازدهم محرم را روزه بگیریم؛ این مورد، نسبت به گزینهی نخست، فضیلتِ کمتری دارد.
3- اینکه فقط عاشورا را روزه بگیریم؛ برخی از علما روزه گرفتنِ عاشورا بهتنهایی را مکروه دانستهاند؛ زیرا رسولاللهr به مخالفت با یهود دستور داده است. و شماری دیگر از علما، گفتهاند که ایرادی ندارد.
از دیگر روزههای سنت، روزه گرفتنِ شش روز از ماه شوال است؛ همانگونه که در حدیث ابوایوب انصاریt آمده که پیامبرr فرمود: «هرکه ماه رمضان را روزه بگیرد و سپس شش روز از ماه شوال را نیز روزه بدارد، گویا همهی سال را روزه گرفته است». علما در توضیح و تفسیر این حدیث گفتهاند: سببش، این است که پاداش هر نیکی ده برابر است؛ لذا ماه رمضان با ده ماه برابری میکند و شش روز شوال با شصت روز که معادلِ دو ماه میباشد. بنابراین سنت است که انسان پس از تمام کردن روزهی رمضان، شش روز از شوال را هم روزه بگیرد. البته باید دانست که اگر کسی، از روزهی رمضان، قضایی دارد، باید ابتدا قضاییِ آنرا بهجا بیاورد و سپس شش روزِ شوال را روزه بگیرد؛ و گرنه از این اجر و ثواب بزرگ، برخوردار نمیشود؛ زیرا رسولاللهr فرمود: «هرکه ماه رمضان را روزه بگیرد و سپس شش روز از ماه شوال را نیز روزه بدارد، گویا همهی سال را روزه گرفته است». لذا کسی که بیست و نه یا بیست و هشت روز از رمضان را روزه گرفته است، ابتدا باید قضاییِ آن را ادا کند و سپس شش روز به نیت روزهی سنت، روزه بگیرد تا از پاداش یک سال روزه برخوردار شود. گفتنیست: فرقی نمیکند که یک روز پس از عید فطر، روزهی شوال را آغاز کنید یا دو یا سه روز بعد؛ همچنین تفاوتی ندارد که این شش روز را پُشت سر هم روزه بگیرید یا به صورت پراکنده؛ اما اگر کوتاهی کنید و ماه شوال تمام شود، چنین ثوابی به شما نمیرسد؛ مگر اینکه این تأخیر بهسبب عذری مانند بیماری یا مسافرت یا عادت ماهانه برای زنان باشد، نه از روی سهلانگاری؛ لذا کسی که به عذر شرعی نمیتواند شش روز از شوال را روزه بگیرد و قضایش را در ماه ذیقعده ادا میکند، امید است که از این ثواب برخوردار شود. والله اعلم.
***
([1]) صحیح مسلم، ش: 1164.
([2]) صحیح بخاری، ش: (3943، 4737)؛ و مسلم، ش: 1130 بهنقل از ابنعباس رضیاللهعنهما.
227- باب: فضیلت روزه گرفتن در روزهای عرفه، تاسوعا و عاشورا
1258- عن أَبی قتادةَt قَالَ: سُئِلَ رسولُ اللهr عن صَومِ یَوْمِ عَرَفَةَ، قَالَ: «یُکَفِّرُ السَّنَةَ المَاضِیَةَ وَالبَاقِیَةَ». [روایت مسلم]([1])
ترجمه: ابوقتادهt میگوید: از رسولاللهr دربارهی روزهی روزِ عرفه سؤال شد؛ فرمود: «کفارهی گناهان سال گذشته و آینده است».
1259- وعن ابن عباسٍ$: أنَّ رسولَ اللهr صَامَ یَومَ عاشوراءَ وَأمَرَ بِصِیامِهِ. [متفق علیه]([2])
ترجمه: ابن عباس$ میگوید: رسولاللهr روز عاشورا (=دهم محرم) را روزه گرفت و به روزه گرفتنِ آن فرمان داد.
1260- وعن أَبی قتادةَt أنَّ رسول اللهr سُئِلَ عَنْ صِیامِ یَوْمِ عَاشُوراءَ، فَقَالَ: «یُکَفِّرُ السَّنَةَ المَاضِیَةَ». [روایت مسلم]([3])
ترجمه: ابوقتادهt میگوید: از رسولاللهr دربارهی روزهی روزِ عاشورا سؤال شد؛ فرمود: «کفارهی گناهان سال گذشته است».
1261- وعن ابن عباسٍ$ قَالَ: قَالَ رسول اللهr: «لَئِنْ بَقِیتُ إِلَى قَابلٍ لأَصُومَنَّ التَّاسِعَ». [روایت مسلم]([4])
ترجمه: ابنعباس$ میگوید: رسولاللهr فرمود: «اگر سالِ آینده زنده باشم، حتماً روز تاسوعا (=نُهم محرم) را نیز روزه میگیرم».
***
([1]) صحیح مسلم، ش: 1162.
([2]) صحیح بخاری، ش: 2004؛ و صحیح مسلم، ش: 1130.
([3]) صحیح مسلم، ش: 1162.
([4]) صحیح مسلم، ش: 1134.
226- باب: فضیلت روزه و دیگر کارهای نیک در دههی نخست ذیالحجه
1257- عن ابن عباسٍ$ قَالَ: قَالَ رسول اللهr: «مَا مِنْ أیَّامٍ، العَمَلُ الصَّالِحُ فِیهَا أحَبُّ إِلَى اللهِ مِنْ هذِهِ الأَیَّام»؛ یعنی: أیامَ العشر. قالوا: یَا رسولَ اللهِ، وَلا الجِهَادُ فی سَبیلِ اللهِ؟ قَالَ: «وَلا الجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللهِ، إِلاَّ رَجُلٌ خَرَجَ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ، فَلَمْ یَرْجِعْ مِنْ ذَلِکَ بِشَیءٍ». [روایت بخاری]([1])
ترجمه: ابن عباس$ میگوید: رسولاللهr فرمود: «هیچ روزی نیست که انجامِ عمل نیک در آن نزد الله متعال بهاندازهی این روزها - یعنی دههی نخست ذیالحجه- محبوب و پسندیده باشد». گفتند: ای رسولخدا! حتی جهاد در راه الله؟ فرمود: «حتی جهاد در راه الله (نیز با کارهای نیکِ دههی نخست ذیحجه برابری نمیکند)؛ مگر اینکه کسی با جان و مالش در راه الله بیرون شود و هیچیک از اینها را برنگرداند».([2])
***
([1]) صحیح بخاری، ش: 969.
([2]) یعنی در راهِ الله کشته شود و جان و مالش را در این راه، فدا کند. [مترجم]
225- باب: بیان فضیلت روزهی محرم و شعبان و ماههای حرام
1254- عن أَبی هریرةَt قالَ: قَالَ رسولُ اللهِr: «أفْضَلُ الصِّیَامِ بَعْدَ رَمَضَانَ شَهْرُ اللهِ المُحَرَّمُ، وَأفْضَلُ الصَّلاَةِ بَعْدَ الفَرِیضَةِ صَلاَةُ اللَّیْلِ». [روایت مسلم]([1])
ترجمه: ابوهریرهt میگوید: رسولاللهr فرمود: «بهترین روزه پس از روزهی رمضان، روزه گرفتن در ماهِ الله، محرّم است؛ و بهترین نماز پس از نماز فرض، نماز شب میباشد».
1255- وعن عائشةَ& قَالَت: لَمْ یَکُنِ النَّبِیُّr یَصُومُ مِنْ شَهْرٍ أکْثَرَ مِنْ شَعْبَانَ، فَإنَّهُ کَانَ یَصُومُ شَعْبَانَ کُلَّهُ.
وفی روایةٍ: کَانَ یَصُومُ شَعْبَانَ إِلا قَلِیلاً. [متفق علیه]([2])
ترجمه: عایشه& میگوید:پیامبرr هیچ ماهی را بهاندازهی ماه شعبان روزه نمیگرفت؛ چون همه - یا بیشترِ- ماه شعبان را روزه میگرفت.
و در روایتی دیگر آمده است: جز اندکی از ماه شعبان، همهی آنرا روزه میگرفت.
1256- وعن مُجِیبَةَ البَاهِلیَّةِ عَن أبیهَا أَوْ عَمِّهَا: أَنَّهُ أتى رسولَ اللهr ثُمَّ انطَلَقَ فَأَتَاهُ بَعْدَ سَنَةٍ - وَقَدْ تَغَیَّرَتْ حَالُهُ وَهیئَتُهُ- فَقَالَ : یَا رسولَ الله أمَا تَعْرِفُنِی؟ قَالَ: «وَمَنْ أنْتَ»؟ قَالَ: أَنَا الباهِلیُّ الَّذِی جِئْتُک عام الأَوَّلِ. قَالَ: «فَمَا غَیَّرَکَ، وَقَدْ کُنْتَ حَسَنَ إلهیْئَةِ؟!» قَالَ: مَا أکَلْتُ طَعَاماً مُنْذُ فَارقتُکَ إِلا بِلَیْلٍ. فَقَالَ رسولُ اللهِr: «عَذَّبْتَ نَفْسَکَ!» ثُمَّ قَالَ: «صُمْ شَهْرَ الصَّبْرِ، وَیَوماً مِنْ کُلِّ شَهْرٍ» قَالَ: زِدْنِی، فَإنَّ بِی قُوَّةً، قَالَ: «صُمْ یَوْمَیْن»؛ قَالَ: زِدْنِی، قَالَ: «صُمْ ثَلاثَةَ أیَّامٍ»؛ قَالَ: زِدْنِی، قَالَ: «صُمْ مِنَ الحُرُم وَاترکْ، صُمْ مِنَ الحُرُمِ وَاترُکْ ، صُمْ مِنَ الحُرُمِ وَاترُکْ». وقَالَ بأصابِعِه الثَّلاثِ فَضَمَّها، ثُمَّ أرْسَلَهَا. [روایت ابوداود]([3])
ترجمه: از مجبیهی باهلی از پدرش - یا از عمویش- روایت شده است که او نزدِ رسولاللهr آمد؛ سپس بازگشت و پس از یک سال در حالی که شکل و قیافهی او بهکلی دگرگون شده بود، به حضور پیامبرr شرفیاب شد و عرض کرد: ای رسولخدا! آیا مرا نمیشناسی؟ فرمود: «تو کیستی؟» گفت: من، همان مرد باهلی هستم که پارسال نزدت آمدم. فرمود: «چرا اینهمه تغییر کردهای؟ تو که شادابتر و خوشقیافهتر بودی!» پاسخ داد: از زمانیکه از شما جدا شدم، فقط شبها غذا خوردهام. رسولاللهr فرمود: «خود را عذاب دادهای!» سپس افزود: «ماه صبر و شکیبایی - یعنی ماه رمضان- و نیز یک روز از هر ماه را روزه بگیر». گفت: مقدارش را برایم بیشتر کنید؛ زیرا من توانایی دارم. فرمود: «دو روز از هر ماه را روزه بگیر». عرض کرد: مقدارش را برایم بیفزایید. فرمود: «سه روز از هر ماه را روزه بگیر». گفت: از این هم بیشتر. پیامبرr سه بار فرمود: «بخشی از ماههای حرام([4]) را روزه بگیر (و روزه گرفتن در سایر روزها را) ترک کن». و با اشارهی دست، و باز و بسته کردن سه تا از انگشتان مبارک، نشان داد که از هر ماهِ حرام، سه روز روزه بگیرد و سه روز روزه نگیرد.
شرح
مؤلف در این باب به بیان روزها و ماههایی پرداخته است که روزه گرفتن در آنها سنت میباشد؛ یکی از این ماهها، ماه شعبان است؛ همانگونه که عایشه& گفته است: پیامبرr همه یا بیشترِ این ماه را روزه میگرفت. از اینرو شایسته است که انسان بهپیروی از رسولاللهr، در ماه شعبان بیش از سایر ماهها روزه بگیرد.
علما گفتهاند: حکمتش، این است که روزه گرفتن در شعبان به منزلهی سنتهای راتبهایست که انسان پیش از نمازهای فرض میخوانَد.
ماهِ الله، محرّم نیز یکی از ماههاییست که روزه گرفتن در آن، فضیلت فراوانی دارد. میدانید که ماه محرم، همان ماهیست که در بین ماههای ذیالحجه و صفر قرار دارد. پیامبرr دربارهی روزهی محرم فرموده است: «بهترین روزه پس از روزهی رمضان، روزه گرفتن در ماهِ الله، محرّم است». بهتر است که روزهی محرم در روزهای تاسوعا، عاشورا و نیز در یازدهمین روزِ این ماه باشد.
همانگونه که در حدیث این مرد باهلی آمده است: روزه گرفتنِ سه روز از هر ماه، مستحب میباشد؛ همچنانکه پیامبرr سه روز از هر ماه را روزه میگرفت و برایش مهم نبود که در ابتدای ماه روزه بگیرد یا در میانهی ماه و یا در آخِرِ آن». البته بهترین زمان برای روزه گرفتن در هر ماه، "ایام بیض" است؛ یعنی روزهای سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم هر ماه.
روز "عرفه" یکی از روزهاییست که روزه گرفتن در آن، اهمیت و فضیلت ویژهای دارد؛ زیرا از پیامبرr دربارهی روزهی عرفه سؤال شد؛ فرمود: «یُکَفِّرُ السَّنَةَ المَاضِیَةَ وَالبَاقِیَةَ»؛ یعنی: «روزهی روز عرفه، بخشش گناهان سال گذشته و آینده را در پی دارد». به عبارت دیگر: کفارهی گناهانِ دو سال محسوب میشود.
در حدیث مرد باهلی آمده است که وی یک سالِ کامل را روزه گرفت؛ از اینرو شکل و قیافهی او بهکلی دگرگون شد و زمانیکه به حضور پیامبرr آمد، عرض کرد: ای رسولخدا! آیا مرا نمیشناسی؟ فرمود: «تو کیستی؟» پاسخ داد: «من، همان مرد باهلی هستم که پارسال نزدت آمدم». آنگاه به پیامبرr خبر داد که همهی سال گذشته را روزه گرفته است. رسولاللهr فرمود: «خود را عذاب دادهای!» این، نشان میدهد که در شریعت اسلام، انسان نباید خودش را عذاب دهد یا خویشتن را به کاری وادارَد که توانش را ندارد؛ زیرا الله متعال میفرماید:
﴿مَّا یَفۡعَلُ ٱللَّهُ بِعَذَابِکُمۡ إِن شَکَرۡتُمۡ وَءَامَنتُمۡ﴾ [النساء : ١٤٧]
اگر سپاسگزار باشید و ایمان بیاورید، الله را با عذاب شما کاری نیست.
***
([1]) صحیح مسلم، ش: 1163. [این حدیث پیشتر بهشمارهی 1175 آمده است. (مترجم)]
([2]) صحیح بخاری، ش: 1970؛ و صحیح مسلم، ش: (782، 1156).
([3]) ضعیف است؛ ر.ک: ضعیف الجامع، ش: 5087؛ و ضعیف أبی داود، از آلبانی/ ش: 526.
([4]) ماههای حرام عبارتند از: محرم، رجب، ذیالقعده و ذیالحجه. [مترجم]