1135- عن زید بن ثابتٍt أنَّ النَّبِیَّr قَالَ: «صَلُّوا أَیُّهَا النَّاسُ فِی بُیُوتِکُمْ، فَإنَّ أفْضَلَ الصَّلاَةِ صَلاَةُ المَرْءِ فی بَیْتِهِ إِلا المَکْتُوبَةَ». [متفق علیه]([1])
ترجمه: زید بن ثابتt میگوید: پیامبرr فرمود: «ای مردم! در خانههایتان نماز بخوانید که بهترین نماز، نمازیست که شخص در خانهاش میگزارد؛ جز نمازهای فرض (که باید با جماعت و در مسجد خوانده شوند)».
1136- وعن ابن عمرَ$ عَنِ النَّبِیِّr قَالَ: «اجْعَلُوا مِنْ صَلاَتِکُمْ فِی بُیُوتِکُمْ، وَلا تَتَّخِذُوهَا قُبُوراً». [متفق علیه]([2])
ترجمه: ابنعمر$ میگوید: پیامبرr فرمود: «بخشی از نمازهایتان([3]) را در خانههایتان بخوانید و خانههایتان را (مانندِ) قبرستان (که در آن نماز و قرآن خوانده نمیشود،) نگردانید».
1137- وعن جابرٍt قالَ: قَالَ رسول اللهr: «إِذَا قَضَى أحَدُکُمْ صَلاَتَهُ فی مَسْجِدِهِ فَلْیَجْعَلْ لِبَیْتِهِ نَصِیباً مِنْ صَلاَتِهِ؛ فَإنَّ اللهَ جَاعِلٌ فی بَیْتِهِ مِنْ صَلاَتِهِ خَیْراً». [روایت مسلم]([4])
ترجمه: جابرt میگوید: رسولاللهr فرمود: «هر یک از شما پس از اینکه نمازش را در مسجد بهجا آورد، سهمی از نمازش را [یعنی نماز سنت و نافلهاش را] به خانهاش اختصاص دهد؛ زیرا الله متعال نماز خواندن وی در خانهاش را باعث خیر و برکتِ آن میگرداند».
شرح
مؤلف پس از پرداختن به موضوعِ سنتهای راتبه، در این باب بدین موضوع پرداخته است که انسان باید سنتها و نوافلش را در خانه بهجای آورَد؛ وی، احادیثی در اینباره ذکر کرده است؛ از جمله حدیثی بدین مضمون که پیامبرr فرموده است: «در خانههایتان نماز بخوانید». بدینسان پیامبرr به ادای سنتها و نوافل در خانه دستور داد و افزود: «بهترین نماز، نمازیست که شخص در خانهاش میگزارد؛ جز نمازهای فرض (که باید با جماعت و در مسجد خوانده شوند)». لذا شایسته است که انسان، همهی سنتها و نوافلش از جمله: رواتب، نماز چاشت و نماز شبش را در خانه بخواند؛ حتی در مکه و مدینه نیز خواندن نوافل در خانه، از ادای آنها در مسجدالحرام یا مسجدالنبی برتر است؛ زیرا پیامبرr این را در حالی بیان فرمود که در مدینه بود و هر نمازی در مسجدش بر هزار نماز در جاهای دیگر- بهاستثنای مسجدالحرام- برتری دارد. بسیاری از مردم، امروزه خواندن نوافل در مسجدالحرام را بر ادای آنها در خانه برتر میدانند؛ در صورتیکه این، اشتباه و نوعی ناآگاهیست. لذا سؤال شود که ادای راتبه در خانه بهتر است یا در مسجدالحرام؟ میگویی: خواندن سنتهای راتبه در خانه، بر ادای آنها در مسجدالحرام برتری دارد؛ سایر نمازها از جمله: نماز چاشت و نماز تهجد نیز همینگونهاند؛ مگر نمازهای فرض که واجب است با جماعت و در مسجد، ادا شوند. از اینرو پیامبرr در آخرین حدیث فرمود: «الله متعال نماز خواندن انسان در خانهاش را باعث خیر و برکتِ آن میگرداند». بدینسان اگر نمازهای سنت و نافلهی خود را در خانه بهجای آورید، خانواده و فرزندانتان شما را میبینند که نماز میخوانید و بدین ترتیب از شما الگوبرداری میکنند و با نماز خو میگیرند؛ بهویژه فرزندان خردسال شما. همچنین ادای نمازهای سنت و نفل در خانه، باعث میشود که انسان از ریا و خودنمایی دورتر شود؛ زیرا مردم، انسان را در مسجد میبینند و ممکن است که چیزی در قلب انسان بیفتد. اما ادای نمازهای نافله در خانه به اخلاص، نزدیکتر است. و نیز زمانیکه انسان در خانهاش نماز میخواند، احساس آرامش میکند و به اطمینان و آرامش قلبی میرسد و این، بر ایمانش میافزاید. خلاصه اینکه پیامبرr به ما دستور داده است که نمازهای خویش را در خانه بخوانیم؛ بهاستثنای فرایض که باید در مسجد و با جماعت خوانده شوند.
گفتنیست: از میان نوافل، قیام رمضان نیز مستثناست و در مسجد خوانده میشود؛ یعنی: افضل و برتر دربارهی قیام رمضان یا تراویح، این است که در مسجد و با جماعت ادا گردد؛ البته ادای قیام رمضان با جماعتِ مسجد، سنت است و واجب نیست؛ پیامبرr دو یا سه شب، قیام رمضان را با یارانش، یعنی با جماعت بهجا آورد و سپس از این کار دست کشید و فرمود: «إنِّی خَشِیتُ أنْ تفْرَضَ عَلَیْکُمْ».([5]) یعنی: «ترسیدم که این نماز بر شما فرض شود».
***
1138- وعن عمر بن عطاءٍ: أنَّ نَافِعَ بْنَ جُبَیْرٍ أرْسَلَهُ إِلَى السَّائِبِ ابن أُخْتِ نَمِرٍ یَسأَلُهُ عَنْ شَیْءٍ رَآهُ مِنْهُ مُعَاوِیَةُ فی الصَّلاَةِ، فَقَالَ: نَعَمْ، صَلَّیْتُ مَعَهُ الجُمُعَةَ فی المَقْصُورَةِ، فَلَمَّا سَلَّمَ الإمَامُ، قُمْتُ فی مَقَامِی، فَصَلَّیْتُ، فَلَمَّا دَخَلَ أَرْسَلَ إلَیَّ، فَقالَ: لا تَعُدْ لِمَا فَعَلْتَ. إِذَا صَلَّیْتَ الجُمُعَةَ فَلا تَصِلْهَا بِصَلاةٍ حَتَّى تَتَکَلَّمَ أَوْ تَخْرُجَ؛ فَإنَّ رسولَ اللهr أمَرَنَا بِذلِکَ، أن لا نُوصِلَ صَلاَةً بِصَلاَةٍ حَتَّى نَتَکَلَّمَ أَوْ نَخْرُجَ. [روایت مسلم]([6])
ترجمه: از عمر بن عطا روایت است که: "نافع بن جبیر" او را نزد "سائب، خواهرزادهی نمر" فرستاد تا از او در مورد چیزی که معاویهt در نمازش دیده بود، بپرسد. سائب گفت: بله، من نماز جمعه را با معاویهt در حُجرهی مسجد خواندم. وقتی امام سلام داد، سرِ جایم بلند شدم و نماز خواندم. هنگامیکه معاویه وارد شد، شخصی را نزد من فرستاد و به من گفت: این کار را تکرار نکن. آنگاه که نماز جمعه را خواندی، تا زمانیکه - با کسی- سخن نگفته یا بیرون نرفتهای، متصل به نماز جمعه، نماز نخوان؛ زیرا رسولاللهr به ما دستور داد که تا سخن نگفته یا بیرون نرفتهایم، هیچ نمازی را با نمازی دیگر، بههم پیوسته و بدون فاصله نخوانیم.
شرح
مؤلف/ این حدیث را دربارهی فاصله انداختن میان نماز فرض و سنت آورده است؛ حدیثی بدین مضمون که معاویهt شخصی را دید که در مسجد، بلافصله پس از نماز جمعه، سرِ جای خود برخاست و نماز سنت خواند. معاویهt او را به حضور خواست و به او خبر داد که پیامبرr به ما امر فرمود که تا سخن نگفته یا بیرون نرفتهایم، هیچ نمازی را با نمازی دیگر، بههم پیوسته و بدون فاصله نخوانیم. یعنی: اگر نماز ظهر را بهجا آوردید و خواستید سنت ظهر را بخوانید، جابهجا شوید و در مکانی غیر از جایی که نماز فرض را خواندهاید، نماز سنت بگزارید؛ البته بهتر است که به خانهی خود بروید و نماز سنت را در خانه بخوانید یا لااقل سخنی بگویید و میان نماز فرض و سنت، فاصله بیندازید. زیرا پیامبرr از اینکه انسان، نماز نفل یا سنت را متصل به نماز فرض بخواند، نهی فرموده است؛ مگر اینکه انسان از مسجد بیرون برود و سنت را در خانه بخواند یا اینکه با سخن گفتن یا جابهجا شدن، میان فرض و سنت فاصله بیندازد. از اینرو علما گفتهاند: فاصله انداختن میان فرض و سنت با جابهجا شدن یا سخن گفتن، سنت است.
حکمتش، این است که نماز فرض و سنت، از یکدیگر جدا باشند و مخلوط نشوند.
([1]) صحیح بخاری، ش: 731؛ و صحیح مسلم، ش: 781.
([2]) صحیح بخاری، ش: 432؛ و صحیح مسلم، ش: 777.
([3]) منظور، نمازهای سنت و نافله است. [مترجم]
([4]) صحیح مسلم، ش:778.
([5]) صحیح بخاری، ش: (924، 1129)؛ و مسلم، ش: 761 بهنقل از عایشه&.
([6]) صحیح مسلم، ش:883.
در این مورد میتوان به حدیث ابنعمر$ اشاره کرد که پیشتر گذشت؛ وی میگوید: «پس از نماز جمعه با رسولاللهr دو رکعت نماز سنت گزاردم».([1])
1133- وعن أَبی هریرةt قال: قَالَ رسولُ اللهr: «إِذَا صَلَّى أَحَدُکُم الجُمُعَةَ، فَلْیُصَلِّ بَعْدَهَا أرْبعاً». [روایت مسلم]([2])
ترجمه: ابوهریرهt میگوید: رسولاللهr فرمود: «هر کدام از شما پس از اینکه نماز جمعه را بهجا آورد، چهار رکعت نمازِ (سنت) بگزارد».
1134- وعن ابن عمر$: أنَّ النَّبیَّr کَانَ لا یُصَلِّی بَعْدَ الجُمُعَةِ حَتَّى یَنْصَرِفَ، فَیُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ فی بَیْتِهِ. [روایت مسلم]([3])
ترجمه: ابنعمر$ میگوید: پیامبرr پس از نماز جمعه، نماز نمیگزارد تا اینکه باز میگشت و در خانهاش دو رکعت نماز میخواند.
شرح
مؤلف، نووی/ در کتاب «ریاضالصالحین» بابی را به سنت جمعه اختصاص داده است. گفتنیست: نماز جمعه، نمازی مستقل از نماز ظهر میباشد؛ از اینرو با نماز عصر، جمع نمیشود. یعنی اگر کسی مسافر باشد و در شهری توقف کند و با ساکنان آنجا نماز جمعه بخواند، نباید نماز عصرش را با نماز جمعه، جمع کند. زیرا نماز جمعه، نمازی مستقل میباشد و در سنت، جمع نماز ظهر و عصر و جمع مغرب و عشا ثابت است. نماز جمعه از جهت سنتهای قبل و پس از آن، و نیز از جهت روزِ جمعه، با سایر نمازها تفاوت دارد. پیش از نماز جمعه، سنت راتبه یا مؤکده وجود ندارد. یعنی: انسان هنگامیکه وارد مسجد میشود، هرچه میتواند نماز بخواند و این، محدود به رکعتهای معینی نیست تا اینکه امام بیاید؛ لذا مطابقِ توان خود تا آمدن امام، دو یا چهار یا شش رکعت بگزارد. اما سنت پس از جمعه، راتبه میباشد که بنا بر روایتِ ابنعمر$، دو رکعت است؛ چنانکه ابنعمر$ میگوید: «پیامبرr پس از نماز جمعه، نماز نمیگزارد تا اینکه باز میگشت و در خانهاش دو رکعت نماز میخواند». همچنین مؤلف/ حدیثی بدین مضمون آورده است که ابوهریرهt میگوید: رسولاللهr فرمود: «هر کدام از شما پس از اینکه نماز جمعه را بهجا آورد، چهار رکعت نمازِ (سنت) بگزارد».
از اینرو علما دربارهی تعداد رکعتهای سنت جمعه، اختلاف نظر دارند که دو رکعت است یا چهار رکعت که با دو سلام خوانده میشود؟ برخی از علما، سنت گفتاریِ پیامبرr را بر سنت کرداریِ آن بزرگوار مقدم میدانند؛ از اینرو گفتهاند: سنت راتبهی جمعه، چهار رکعت پس از فرض جمعه میباشد.
عدهای از علما گفتهاند: سنت راتبهی جمعه، دو رکعت است؛ دلیل ایندسته از علما روایت ابنعمر$ میباشد. این ها چهار رکعت را غیرراتبه میدانند.
برخی هم در میان سنت گفتاری وکرداری، جمعبندی کرده و سنت راتبهی جمعه را شش رکعت دانستهاند.
و شماری از علما از جمله ابوالعباس حرانی/ گفتهاند: اگر سنت راتبهی جمعه در مسجد خوانده شود، چهار رکعت است و اگر در خانه ادا گردد، دو رکعت میباشد؛ زیرا رسولاللهr سنت راتبهی جمعه را در خانه دو رکعت میخواند و در عین حال، سنتِ گفتاریِ آن بزرگوار این است که فرمود: «پس از نماز جمعه چهار رکعت بخوانید». لذا در رابطه با سنت راتبهی جمعه، این گنجایش وجود دارد که دو رکعت یا چهار رکعت و یا شش رکعت بخوانید.
***
([1]) ر.ک: حدیث شمارهی 1105. [مترجم]
([2]) صحیح مسلم، ش:881.
([3]) صحیح مسلم، ش:882.
202- باب: سنت قبل و بعد از عشا
در اینباره، حدیث پیشینِ ابنعمر$ وارد است که میگوید: «با رسولاللهr پس از عشا دو رکعت نمازِ (سنت) خواندم».([1]) و نیز حدیث عبدالله بن مغفلt بهروایت بخاری و مسلم که «بین هر اذان و اقامهای، نمازی وجود دارد».([2])
شرح
سه باب گذشته دربارهی سنتهای عصر، مغرب و عشاست؛ و پیشتر سنتهای صبح و ظهر نیز بیان شد. سنت است که انسان پیش از نماز عصر چهار رکعت نماز بخواند؛ زیرا در حدیث آمده است: «الله کسی را که پیش از عصر چهار رکعت نماز بگزارد، مورد رحمت خویش قرار دهد». این، جملهای دعاییست؛ یعنی پیامبرr برای کسی که پیش از عصر، چهار رکعت نماز بخواند، دعای رحمت کرد و رحمت الاهی را خواستار شد. اگرچه علما دربارهی این حدیث دیدگاههای متفاوتی دارند، اما امید است که انسان با خواندنِ چهار رکعت نماز پیش از فرض عصر، به این پاداش دست یابد. قبل و بعد از نماز مغرب نیز، دو رکعت نماز سنت وجود دارد؛ گفتنیست: سنت پیش از مغرب، راتبه نیست و دو رکعتِ پس از آن، راتبه میباشد. پیامبرr دربارهی سنت پیش از مغرب فرمود: «پیش از مغرب، نماز بخوانید» و بار سوم افزود: «برای کسی که بخواهد» تا کسی این دو رکعت را سنت راتبه قلمداد نکند. لذا وقتی اذان مغرب را گفتند، دو رکعت نماز سنت بخوان و بدان که این دو رکعت، مانندِ دو رکعتِ پس از مغرب، راتبه و مؤکده نیست؛ بلکه ایرادی ندارد که انسان، دو رکعت پیش از مغرب را نخواند. از اینرو انسt میگوید: «پیامبرr ما را میدید که این دو رکعت را میخوانیم؛ اما نه ما را بدان امر فرمود و نه ما را از آن باز داشت».
قبل و بعد نماز عشا نیز دو رکعت سنت وجود دارد؛ اما دو رکعت پیش از آن، مؤکده نیست و فقط ذیل مفهومِ کلی و عامِ این حدیث میگنجد که پیامبرr فرمود: «بین هر اذان و اقامهای، یک نماز وجود دارد». ولی دو رکعتِ پس از عشا، سنت مؤکده میباشد.
بدین ترتیب رسولاللهr شمار رکعاتِ سنت نمازهای پنجگانه را بیان فرمود: دو رکعت پیش از فرض صبح، و پس از نماز صبح، سنت راتبه وجود ندارد؛ چهار رکعت پیش از ظهر با دو سلام و دو رکعت پس از نماز ظهر؛ قبل و بعد از نمار عصر، سنت راتبه وجود ندارد؛ البته پیش از نماز عصر، سنت غیرراتبه هست و پس از نماز عصر، وقت نهی میباشد. دو رکعت سنت راتبه پس از مغرب و نیز دو رکعت غیر راتبه قبل از فرض مغرب. دو رکعت سنت راتبه پس از نماز عشا و دو رکعت پیش از آن، که البته راتبه نیست. این، تعداد رکعتهای سنتهای راتبه میباشد. فایدهی سنتهای راتبه، این است که نواقص احتمالیِ نمازهای فرض را جبران میکنند.
***
([1]) حدیث شمارهی 1105.
([2]) ر.ک: حدیث شمارهی 1106. [مترجم]
201- باب: سنت قبل و بعد از نماز مغرب
پیشتر در همین بابها، حدیث ابنعمر و حدیث عایشه# گذشت که هر دو، احادیثی صحیح، و بدین مضمون بودند که پیامبرr پس از نماز مغرب، دو رکعت نماز سنت میگزارد.([1])
1129- وعن عبد الله بن مُغَفَّلٍt عَنِ النَّبِیِّr قَالَ: «صَلُّوا قَبْلَ المَغْرِبِ»، قال فی الثَّالِثَةِ: «لِمَنْ شَاءَ». [روایت بخاری]([2])
ترجمه: عبدالله بن مغفلt میگوید: رسولاللهr فرمود: «پیش از مغرب، نماز بخوانید» و بار سوم افزود: «برای کسی که بخواهد».
1130- وعن أنسٍt قال: لَقَدْ رَأیْتُ کِبَارَ أصْحَابِ رسول اللهr یَبْتَدِرُونَ السَّوَارِیَ عِندَ المَغْرِبِ. [روایت بخاری]([3])
ترجمه: انسt میگوید: بزرگانِ اصحاب پیغمبرr را دیدم که هنگام مغرب به سوی ستونهای مسجد میشتافتند (تا پُشت آنها نماز بخوانند)».
1131- وعنه قَالَ: کُنَّا نصلِّی عَلَى عهدِ رسولِ اللهِr رَکْعَتَیْنِ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ قَبْلَ المَغْرِبِ، فَقِیلَ: أکَانَ رسولُ اللهr صَلاَّهُمَا؟ قَالَ: کَانَ یَرَانَا نُصَلِّیهِمَا فَلَمْ یَأمُرْنَا وَلَمْ یَنْهَنَا. [روایت مسلم]([4])
ترجمه: انسt میگوید: در دوران رسولاللهr پس از غروب خورشید و پیش از نماز مغرب، دو رکعت نماز میگزاردیم. سؤال شد: آیا رسول اللهr این دو رکعت را میخواند؟ انسt پاسخ داد: ما را میدید که این دو رکعت را میخوانیم؛ اما نه ما را بدان امر فرمود و نه ما را از آن باز داشت.
1132- وعنه قَالَ: کُنَّا بِالمَدِینَةِ فَإذَا أذَّنَ المُؤَذِّنُ لِصَلاَةِ المَغْرِبِ، ابْتَدَرُوا السَّوَارِیَ، فَرَکَعُوا رَکْعَتَیْنِ، حَتَّى إنَّ الرَّجُلَ الغَریبَ لَیَدْخُلُ المَسْجِدَ فَیَحْسَبُ أنَّ الصَّلاَةَ قَدْ صُلِّیَتْ مِنْ کَثْرَةِ مَنْ یُصَلِّیهِمَا. [روایت مسلم]([5])
ترجمه: انسt میگوید: در مدینه، هنگامیکه مؤذن برای نماز مغرب اذان میگفت، صحابه# بهسوی ستونهای مسجد میشتافتند و دو رکعت نماز میگزاردند؛ چنان که اگر غریبهای وارد مسجد میشد، به سبب فراوانیِ کسانیِ که سنتِ پیش از مغرب را میخواندند، گمان میکرد که نماز مغرب انجام شده است».
***
([1]) ر.ک: حدیث شمارهی 1105 و حدیث شمارهی 1122.
([2]) صحیح بخاری، ش: 1183.
([3]) صحیح بخاری، ش: (503، 625)؛ و صحیح مسلم، ش: 837.
([4]) صحیح مسلم، ش:836.
([5]) صحیح مسلم، ش:837.
1126- عن علی بن أبی طالبt قال: کَانَ النَّبِیُّr یُصَلِّی قَبْلَ العَصْرِ أرْبَعَ رَکَعَاتٍ، یَفْصِلُ بَیْنَهُنَّ بِالتَّسْلِیمِ عَلَى المَلائِکَةِ المُقَرَّبِینَ، وَمَنْ تَبِعَهُمْ مِنَ المُسْلِمِینَ وَالمُؤْمِنِینَ. [ترمذی، این حدیث را روایت کرده و گفته است: حسن میباشد.]([1])
ترجمه: علی بن ابیطالبt میگوید: پیامبرr پیش از نماز عصر چهار رکعت میگزارد و پس از هر دو رکعت، با درود بر فرشتگان مقرّب و مسلمانان و مؤمنانی که (در توحید) پیرو فرشتگان هستند، سلام میداد.
1127- وعن ابن عمر$ عَنِ النَّبِیِّr قَالَ: «رَحِمَ الله امْرءاً صَلَّى قَبْلَ العَصْرِ أرْبَعاً». [روایت ابوداود و ترمذی؛ ترمذی گوید: حدیثی حسن است.]([2])
ترجمه: ابنعمر$ میگوید: پیامبرr فرمود: «الله کسی را که پیش از عصر چهار رکعت نماز بگزارد، مورد رحمت خویش قرار دهد».
1128- وعن علی بن أبی طالبٍt أنَّ النَّبِیَّr کَانَ یُصَلِّی قَبلَ العَصْرِ رَکْعَتَیْنِ. [روایت ابوداود با اِسناد صحیح]([3])
ترجمه: علی بن ابیطالبt میگوید: پیامبرr پیش از نماز عصر، دو رکعت نماز میگزارد.
***
([1]) صحیح ابن ماجه، از آلبانی/ ش: 952.
([2]) صحیح الجامع، ش: 3493؛ صحیح أبی داود، ش: 1154 و صحیح الترغیب، ش: 586 از آلبانی رحمهالله.
([3]) ضعیف است؛ ر.ک: ضعیف الجامع، ش: 4568؛ و ضعیف أبی داود، از آلبانی/ ش: 235. آلبانی/ گوید: با لفظ «رَکْعَتَیْنِ» شاذ است و محفوظ، لفظِ «أرْبَعَ رَکَعَاتٍ» میباشد.